’n Beetje straling is gezond

Ongevallen als Tsjernobyl hebben weinig impact gehad op de volksgezondheid. De boodschappen van milieuactivisten en media zijn vooral sensatiezucht en bangmakerij. De vraag is of we zonder kernenergie kunnen als we straks met 9 miljard mensen zijn? Luc Bonneux is epidemioloog verbonden aan het Nederlands Interdisciplinair Demografisch Instituut (NIDI).



Wie Tsjernobyl opzoekt in de grote wetenschapstijdschriften, schrikt. Het verschil tussen wat je denkt te weten en wat bekend is over radioactieve straling is vergelijkbaar met het verschil tussen de zwarte dood en de Mexicaanse griep. De feiten zijn schaars, de onzekerheid groot. Door Tsjernobyl zijn officieel 56 doden gevallen: 47 werknemers en negen kinderen met schildklierkanker. Er was veel schildklierkanker bij jonge kinderen met zich ontwikkelende schildklieren. Die ontstond door met radioactief jodium besmet gras, omgezet in koemelk en opgedronken door kinderen met jodiumtekort.

Maar schildklierkanker is redelijk goedaardig. Bij de hardst blootgestelde ‘liquidators’ (de opruimers, die forse doses binnenkregen) was er mogelijk meer leukemie. Dat moet nog worden bevestigd, maar leukemie is veeleer zeldzaam: het betekent enkele tientallen doden in de getroffen groepen. Alle overige doden zijn gesneuveld in rekenmodellen met als doodsoorzaak speculatie.

We kennen de gevolgen van blootstelling aan een lage dosis straling niet. Er bestaan drie modellen om de gezondheidseffecten van radioactieve straling te berekenen: een wiskundig model dat drempelloos doorrekent tot de allerlaagste dosis, hetzelfde model dat stopt bij een lage dosis (met drempel) en een model van hormesis. Hormesis betekent prikkel. Zonder in de pas lopende cellen is veelcellig leven onmogelijk. Afweer tegen kanker is even oud als het veelcellige leven én is ontstaan bij alomtegenwoordige achtergrondstraling. De prikkel van een lage dosis straling activeert DNA-herstel. Hormesis voorspelt dat een beetje straling zoals een beetje alcohol gezond is. Je kunt een medische encyclopedie vullen met voorbeelden waar te veel dodelijk is, maar een beetje levensnoodzakelijk. Specifieke voorbeelden van hormesis als systeemprikkel zijn vaccinaties, minder hygiëne (beschermt tegen allergie en bepaalde kankers), hongerstress (vertraagt veroudering in een veelheid van diersoorten) of tijdig zonnen (verlaagt de kans op verbranden en latere melanomen).

Zoals een drempelloos model worstcasespeculatie is, is hormesis bestcasespeculatie. Worstcasespeculatie is het kenmerk van de strategie van de angst. De angst voor een grieppandemie, Fukushima of de islam die Europa overrompelt, ontstaan bij dezelfde bron. Belanghebbenden zetten speculaties in de markt om politieke of financiële redenen, de media vergroten die verder uit voor kijk- en verkoopcijfers.

Tsjernobyl ontplofte als werkende atoomcentrale tegen de achtergrond van het imploderende communisme en een rituele veiligheidscultuur. Door de VS-boycot vanwege de Sovjetinval in Afghanistan ontbraken voldoende wisselstukken, en was de centrale onveilig: die had moeten worden stilgelegd.

Maar mensen zijn gevoelig voor druk. Fukushima ligt aan de rand van de oceaan. Tsunami is een Japans woord. Maar in Japan is nergens anders voldoende koelingwater aanwezig. Ongevallen met ontsnappende radioactiviteit zijn deel van kernenergiewinning. In het geheel van sociale kaalslag van het einde van het communisme of de tsunami zijn de menselijke gevolgen vrij beperkt. De grootste schade bij de overlevenden wordt zonder twijfel aangericht door de strategie van de angst: belangenbehartiging door milieuactivisme en gezondheidsdeskundigen met sensatiezucht van de media.

Toekomstvisie
De kern van het energieprobleem is demografisch: groeiende aantallen mensen met groeiende energiebehoeften. Schaarste van een goed ontstaat door meer vraag dan aanbod, en bepaalt de prijs. We zullen niet zonder energie vallen, maar schaarsere energie is duurdere energie. De Belgische vaudeville met de zonnepanelen toonde de burgers dat subsidies voor de enen kosten voor de anderen betekent. Zonne- en windenergie hebben hun plaats in een gezonde mix van energievormen, maar de hoge kostprijs vergt blijvende financiële ondersteuning, en door hun variabele aard kunnen ze enkel meer betrouwbare energiebronnen aanvullen. Bij gebrek aan kernenergie zijn dat fossiele brandstoffen. Wie een toekomstvisie bouwt op veronderstelde technologische revoluties in hernieuwbare energiebronnen, moet er tegen kunnen dat de kernenergiesector hetzelfde belooft met kernafvalverwerking.

Kernenergie lijkt goedkoop, maar in de economie worden kosten en baten van een product in aanzienlijke mate bepaald door wie ze berekent. De kosten van het opruimen en opvolgen van Tsjernobyl zijn gigantisch, de opvolging van Fukushima zal niet van de poes zijn. Kernafval en de rommel van verongelukte kerncentrales die toxisch blijven over tienduizenden jaren zijn geen cadeau aan de generaties na ons. De kosten blijven eeuwenlang naijlen na de baten.

De baten van de exploitatie vloeien toe aan de exploitant maar de latere kosten – het opruimen van kernafval, afgeschreven installaties en onvermijdelijke, zij het zeldzame ongevallen – vallen bijna onvermijdelijk ten laste van de gemeenschap. De aansprakelijkheid van kerncentrales bij schade is maar tot een bepaald maximum verzekerd: als kerncentrales op commerciële wijze waren verzekerd, zou elektriciteit uit kernenergie onbetaalbaar zijn.

Moreel vraagstuk
De kern van het debat over kernenergie is het demografische toekomstperspectief. De naoorlogse geschiedenis was een geschiedenis van onvoorstelbare vooruitgang in welvaart en gezondheid. Het kindertal daalt minder snel dan de sterfte, waardoor we een fenomenale geboorte-explosie beleefden. Gedurende deze 21ste eeuw zullen we met heel veel mensen leven op een warmer wordende planeet, en met meer mensen die ook een auto, centrale verwarming en een stukje vlees bij de warme maaltijd ambiëren.

In de (verre) toekomst daalt de wereldbevolking, die beter geschoold en meer welvarend dan ooit zal zijn. Mogen we deze delicate overgang, waarbij grote aantallen aardbewoners door de 21ste eeuw worden geloodst naar een minder dichtbevolkte planeet, ondersteunen met goedkope kernenergie? Daarbij zullen we ons meer welvarende, hoger geschoolde en technologisch kundiger nageslacht een giftig geschenk met hoge kosten nalaten. Of moeten we de energiebroeksriem stevig aanhalen? Maar dat betekent meestal de factuur doorschuiven aan wie zwakker is. Dat is het grote morele vraagstuk.

Speak Your Mind

*

tv opnames bijwonen